जागतिक लोकसंख्या दिन विशेष : भारताची लोकसंख्या ही विकसित भारत २०४७ च्या स्वप्नपूर्तीची सर्वात मोठी ताकद

भारताची लोकसंख्या : विकसित भारत २०४७ ची सर्वात मोठी ताकद

प्रा. सागर म्हेत्रे (नेट, सेट)
सहाय्यक प्राध्यापक,
अर्थशास्त्र विभाग
महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्थेचे,
श्री सिद्धीविनायक महिला महाविद्यालय,
कर्वेनगर, पुणे- ५२

दरवर्षी ११ जुलै हा दिवस जागतिक लोकसंख्या दिन (World Population Day) म्हणून साजरा केला जातो. वाढती लोकसंख्या, प्रजनन आरोग्य, कुटुंब नियोजन, महिला सक्षमीकरण, शिक्षण, लिंग समानता आणि शाश्वत विकास यांविषयी जनजागृती निर्माण करणे हा या दिवसाचा प्रमुख उद्देश आहे.

*जागतिक लोकसंख्या दिनाची पार्श्वभूमी*

११ जुलै १९८७ रोजी जगाची लोकसंख्या ५ अब्ज (Five Billion) या ऐतिहासिक टप्प्यावर पोहोचली. हा दिवस “फाइव्ह बिलियन डे (Five Billion Day)” म्हणून ओळखला जातो. वाढत्या लोकसंख्येमुळे अन्न, पाणी, आरोग्य, शिक्षण, रोजगार, पर्यावरण आणि नैसर्गिक संसाधनांवर वाढणारा ताण लक्षात घेऊन संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) यांच्या गव्हर्निंग कौन्सिलने १९८९ मध्ये दरवर्षी ११ जुलै हा “जागतिक लोकसंख्या दिन” म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर संयुक्त राष्ट्र लोकसंख्या निधी (UNFPA) यांच्या माध्यमातून जगभर या दिवसानिमित्त विविध जनजागृती कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

२०२६ च्या जागतिक लोकसंख्या दिनाची संकल्पना (Theme) आहे – “आज आणि भविष्यासाठी तरुणांच्या आशा, आकांक्षा आणि स्वप्नांची पूर्तता करणे.” या संकल्पनेचा मुख्य संदेश असा आहे की, प्रत्येक तरुणाला दर्जेदार शिक्षण, आरोग्य, कौशल्य विकास, रोजगाराच्या संधी आणि समान हक्क उपलब्ध करून दिल्यासच शाश्वत विकास साध्य होऊ शकतो.

*भारताची लोकसंख्या : संधी की आव्हान?*

भारत हा आज जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश आहे. मोठी लोकसंख्या ही एका बाजूला विशाल मनुष्यबळ, मोठी बाजारपेठ, उत्पादन क्षमता आणि आर्थिक विकासाची संधी निर्माण करते; तर दुसऱ्या बाजूला शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, निवारा, पाणी, पर्यावरण आणि पायाभूत सुविधांवरील ताण वाढवते. त्यामुळे लोकसंख्येचे योग्य व्यवस्थापन हे विकासाचे प्रमुख सूत्र बनले आहे.

भारताची शेवटची अधिकृत जनगणना २०११ मध्ये झाली. या जनगणनेनुसार भारताची एकूण लोकसंख्या 1,21,08,54,977 (१२१.०९ कोटी) इतकी होती. त्यापैकी 62,37,24,248 (६२.३७ कोटी) पुरुष आणि 58,64,69,174 (५८.६५ कोटी) महिला होत्या. देशाचा साक्षरता दर 74.04 टक्के, लोकसंख्या घनता 382 व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर आणि लिंग गुणोत्तर 943 इतके नोंदविण्यात आले. २०२१ मध्ये होणारी जनगणना कोविड-१९ महामारीमुळे पुढे ढकलण्यात आली. आता भारत सरकार नव्या डिजिटल पद्धतीने जनगणना राबवत असून, या जनगणनेतून देशाच्या सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याविषयक अद्ययावत माहितीचा भक्कम पाया तयार होणार आहे.

*लोकसंख्यात्मक लाभांश : भारताची मोठी संधी*

आज भारताकडे जगातील सर्वाधिक युवा लोकसंख्या आहे. अर्थशास्त्रात याला लोकसंख्यात्मक लाभांश (Demographic Dividend) असे म्हणतात. कामकाजाच्या वयोगटातील लोकसंख्या अधिक असल्यामुळे उत्पादन, बचत, गुंतवणूक आणि आर्थिक वाढीला मोठी चालना मिळू शकते. मात्र हा लाभांश मिळविण्यासाठी गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, कौशल्य विकास, आधुनिक तंत्रज्ञान, संशोधन, उद्योजकता आणि रोजगारनिर्मिती यांमध्ये सातत्याने गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.

*विकसित भारत २०४७ आणि लोकसंख्या*

भारताने २०४७ पर्यंत विकसित राष्ट्र (Viksit Bharat 2047) बनण्याचे ध्येय निश्चित केले आहे. हे ध्येय पूर्ण करण्यासाठी लोकसंख्या ही भारताची सर्वात मोठी ताकद ठरू शकते. निरोगी, सुशिक्षित, कौशल्यसंपन्न, तंत्रज्ञानस्नेही आणि जबाबदार नागरिक हेच विकसित भारताचे आधारस्तंभ आहेत. महिलांचा आर्थिक सहभाग, युवकांना रोजगार, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, डिजिटल सक्षमीकरण, संशोधन, हरित विकास आणि सामाजिक समता यांवर भर दिल्यास भारत जगातील अग्रगण्य अर्थव्यवस्था बनू शकतो.

*निष्कर्ष-*

जागतिक लोकसंख्या दिन हा केवळ लोकसंख्येची आकडेवारी मांडण्याचा दिवस नाही, तर प्रत्येक व्यक्तीच्या सन्मानपूर्ण जीवनाचा विचार करण्याचा दिवस आहे. लोकसंख्या ही समस्या नसून ती योग्य नियोजन, सक्षम शासन, मानवी विकास आणि प्रभावी धोरणांच्या माध्यमातून राष्ट्राच्या प्रगतीची सर्वात मोठी शक्ती ठरू शकते.

सक्षम, सुशिक्षित, निरोगी आणि कौशल्यसंपन्न लोकसंख्याच विकसित भारत २०४७ चा भक्कम पाया आहे.